Θόλος και βάση του κρανίου

Η τοπογραφία του κρανίου δεν ανήκει σε ένα οστό: είναι ραφές, βόθροι και τρήματα που μοιράζονται πολλά. Εδώ μαζεύονται όσα δεν χωράνε σε μία σελίδα όρου — και κάθε τρήμα κρατά, στη δική του σελίδα, το τι περνάει από μέσα του.

Το όριο θόλου και βάσης

Ο θόλος χωρίζεται από τη βάση με τη νοητή γραμμή: ρίζα της μύτης, υπερκόγχιο χείλος, υποκροτάφια γραμμή πίσω από το ζυγωματικό τόξο, υπερμαστοειδής ακρολοφία, έξω ινιακό όγκωμα.

Ο θόλος

Αποτελείται από το μετωπιαίο οστό, τα δύο βρεγματικά, τη λεπιδοειδή μοίρα του ινιακού, τις λεπιδοειδείς μοίρες των κροταφικών και τις μείζονες πτέρυγες του σφηνοειδούς. Το μετωπιαίο ενώνεται με τα βρεγματικά με τη στεφανιαία ραφή, τα δύο βρεγματικά μεταξύ τους με την οβελιαία ραφή, και το σημείο όπου ενώνεται το ινιακό με τα βρεγματικά ονομάζεται λαμδοειδής ραφή· η στεφανιαία συναντά την οβελιαία στο βρέγμα και η οβελιαία τη λαμδοειδή στο λάμδα. Εμφανίζονται 2 μετωπιαία και 2 βρεγματικά ογκώματα, καθώς και τα βρεγματικά τρήματα. Η κροταφική χώρα έχει μπροστά τον κροταφικό βόθρο και πίσω το κροταφικό πεδίο· εκεί η λεπιδοειδής μοίρα του κροταφικού ενώνεται με το βρεγματικό, πάνω, και με τη μείζονα πτέρυγα του σφηνοειδούς, μπροστά, μέσω της λεπιδοειδούς ραφής.

Μέσα στον θόλο

Εσωτερικά, στη μέση γραμμή, εμφανίζεται η αβαθής οβελιαία αύλακα, από τη μετωπιαία ακρολοφία μπροστά ως το έσω ινιακό όγκωμα πίσω· στα χείλη της προσφύεται το δρέπανο του εγκεφάλου, και μέσα της βρίσκεται ο άνω οβελιαίος κόλπος. Δεξιά και αριστερά της τα πακχιόνια βοθρία: τα αφήνουν στο οστό οι αραχνοειδείς κοκκιώσεις, που επιστρέφουν το εγκεφαλονωτιαίο υγρό στο αίμα του κόλπου. Πιο πλάγια βρίσκονται οι αύλακες της μέσης μηνιγγικής αρτηρίας.

Έξω από τον θόλο

Πάνω από τους οφθαλμικούς κόγχους εντοπίζεται το υπερκόγχιο χείλος και η υπερκόγχια εντομή. Από πάνω βρίσκονται τα 2 υπερόφρυα τόξα και ανάμεσά τους το μεσόφρυο· κάτω από το μεσόφρυο, στη μετωπορινική ραφή όπου το μετωπιαίο ενώνεται με τα ρινικά οστά, βρίσκεται το ριζορρίνιο. Στο ινιακό οστό παρατηρείται το έξω ινιακό όγκωμα και από κάτω του η έξω ινιακή ακρολοφία· από το όγκωμα φέρεται προς τα πλάγια η άνω αυχενική γραμμή και από το μέσο της ακρολοφίας η κάτω.

Το πτέριο

Σχηματίζεται εκεί όπου η πρόσθια κάτω γωνία του βρεγματικού οστού συναντά τη μείζονα πτέρυγα του σφηνοειδούς, κοντά στο μετωπιαίο και στη λεπιδοειδή μοίρα του κροταφικού, και βρίσκεται περίπου 2,5 εκ. πίσω από τη μετωπιαία απόφυση του ζυγωματικού οστού και 4 εκ. πάνω από το ζυγωματικό τόξο. Είναι το λεπτότερο σημείο του εγκεφαλικού κρανίου, και εσωτερικά του περνάει ο πρόσθιος κλάδος της μέσης μηνιγγικής αρτηρίας. Κλινικά αυτό σημαίνει ότι σε κάταγμα μπορεί να τρωθεί το αγγείο και να ακολουθήσει επισκληρίδιος αιμορραγία.

Ο πρόσθιος κρανιακός βόθρος

Προς τα πίσω οριοθετείται από τις ελάσσονες πτέρυγες του σφηνοειδούς. Σε αυτόν βρίσκεται το ηθμοειδές οστό, που έχει ως απόφυση το κάλλαιο· μπροστά του βρίσκεται το τυφλό τρήμα, και δεξιά και αριστερά του το τετρημένο πέταλο. Εμφανίζονται τα δακτυλιοειδή εντυπώματα για τις έλικες του εγκεφάλου. Στο όριό του, στα έσω άκρα των ελασσόνων πτερύγων, βρίσκονται οι πρόσθιες κλινοειδείς αποφύσεις· κάτω και έσω από αυτές ανοίγονται οι οπτικοί πόροι, προς τον μέσο βόθρο.

Ο μέσος κρανιακός βόθρος

Προς τα πίσω οριοθετείται από τα άνω χείλη των λιθοειδών και τη ράχη του εφιππίου. Το σφηνοειδές εμφανίζει στο κέντρο του το τουρκικό εφίππιο — φύμα, βόθρο για την υπόφυση, ράχη — με την αύλακα του οπτικού χιάσματος μπροστά του. Στη ράχη υπάρχουν οι οπίσθιες κλινοειδείς αποφύσεις. Πλάγια από το σώμα, ανάμεσα στην ελάσσονα και τη μείζονα πτέρυγα, ανοίγεται η άνω κογχική σχισμή· πίσω της, στη σειρά, το στρογγύλο, το ωοειδές και το ακανθικό τρήμα. Στην κορυφή του λιθοειδούς, ανάμεσά του και το σώμα του σφηνοειδούς, υπάρχει το πρόσθιο ρηγματώδες τρήμα· από πάνω του περνάει η έσω καρωτίδα, καθώς βγαίνει από τον καρωτιδικό σωλήνα.

Τα λιθοειδή οστά

Έχουν 2 αύλακες, του μεγάλου και του μικρού επιπολής λιθοειδούς νεύρου, και την άνω λιθοειδή αύλακα για τον άνω λιθοειδή κόλπο. Στην πρόσθια επιφάνειά τους το καμαρωτό έπαρμα, που το σχηματίζει ο άνω ημικύκλιος σωλήνας του έσω ωτός, και έξω από αυτό το όγκωμα της οροφής του τυμπάνου, πάνω από την κοιλότητα του μέσου ωτός. Κοντά στην κορυφή σημειογραφείται το εντύπωμα του Meckel, για το μηνοειδές γάγγλιο του τριδύμου — το γάγγλιο του Gasser.

Ο οπίσθιος κρανιακός βόθρος

Πίσω και κάτω από τη ράχη του τουρκικού εφιππίου κατεβαίνει το απόκλιμα, που το σχηματίζουν το σώμα του σφηνοειδούς και η βασική μοίρα του ινιακού· εκεί τα δύο οστά ενώνονται με τη σφηνοϊνιακή συγχόνδρωση, που συνοστεώνεται μετά την εφηβεία. Ακολουθεί το ινιακό τρήμα, και στα πλάγια τοιχώματά του, πάνω από τους ινιακούς κονδύλους, ο υπογλώσσιος πόρος. Η έσω ινιακή ακρολοφία, όπου προσφύεται το δρέπανο της παρεγκεφαλίδας, καταλήγει στο έσω ινιακό όγκωμα· δεξιά και αριστερά του οι εγκάρσιες αύλακες για τους εγκάρσιους κόλπους, που συνεχίζονται στις σιγμοειδείς αύλακες ως το σφαγιτιδικό τρήμα. Στο όγκωμα συμβάλλουν οι φλεβώδεις κόλποι, στον ληνό του Ηροφίλου.

Η κάτω επιφάνεια της βάσης

Δύο νοητές γραμμές τη χωρίζουν σε τρεις περιοχές: η μία ενώνει τα αρθρικά φύματα των δύο κροταφικών γληνών, η άλλη τις δύο μαστοειδείς αποφύσεις. Η πρόσθια περιοχή καλύπτεται από το προσωπικό κρανίο. Η μέση φέρει τη βελονοειδή απόφυση, για τον βελονογναθικό σύνδεσμο της κροταφογναθικής διάρθρωσης· μεταξύ μαστοειδούς και βελονοειδούς απόφυσης βρίσκεται το βελονομαστοειδές τρήμα, και δίπλα η διγαστορική εντομή, για την οπίσθια γαστέρα του διγάστορα, και η ινιακή αύλακα για την ινιακή αρτηρία. Στα πλάγια της μέσης περιοχής οι κροταφικές γλήνες για τον κόνδυλο της κάτω γνάθου, και πίσω τους ο έξω ακουστικός πόρος. Στην οπίσθια περιοχή, στα πλάγια του ινιακού τρήματος, οι ινιακοί κόνδυλοι αρθρώνονται με τις γληνοειδείς κοιλότητες του άτλαντα στην ατλαντοϊνιακή διάρθρωση.

Βιβλιογραφία και διορθώσεις

Το κείμενο ελέγχθηκε με το σύγγραμμα των Ε. Δ. Κατρίτση και Ν. Ι. Παπαδόπουλου, «Ανατομική του ανθρώπου», τ. Ι (Λίτσας 2002), σ. 71–79. Διορθώθηκαν όσα οι σημειώσεις έγραφαν λάθος: η ραφή ανάμεσα στο μετωπιαίο και τα βρεγματικά είναι η στεφανιαία (η μετωπιαία ή μεσομετωπιαία ραφή χωρίζει τα δύο ημιμόρια του μετωπιαίου)· η λεπιδοειδής ραφή ενώνει το κροταφικό με το βρεγματικό και τη μείζονα πτέρυγα, όχι με το μετωπιαίο· στην οβελιαία αύλακα προσφύεται το δρέπανο του εγκεφάλου, όχι το σκηνίδιο της παρεγκεφαλίδας· στο πτέριο συμμετέχει η γωνία του βρεγματικού, όχι του μετωπιαίου· η άνω κογχική σχισμή ανοίγεται ανάμεσα στις πτέρυγες του σφηνοειδούς, όχι κάτω από τις οπίσθιες κλινοειδείς αποφύσεις· ο άνω ημικύκλιος σωλήνας σχηματίζει το καμαρωτό έπαρμα, όχι το όγκωμα της οροφής του τυμπάνου· το απόκλιμα δεν είναι απόφυση του σφηνοειδούς· ο υπογλώσσιος πόρος βρίσκεται στο πλάγιο τοίχωμα του ινιακού τρήματος, πάνω από τους κονδύλους· ο βελονογναθικός σύνδεσμος προσφύεται στη βελονοειδή απόφυση, όχι σε «βελονομαστοειδή»· ο έξω ακουστικός πόρος βρίσκεται πίσω από την κροταφική γλήνη, όχι κάτω· και οι ινιακοί κόνδυλοι αρθρώνονται με τις γληνοειδείς κοιλότητες του άτλαντα, δεν είναι οι ίδιοι γληνοειδείς αποφύσεις. Δύο λέξεις διορθώθηκαν στη γραφή τους: το «τετριμμένο» πέταλο (φθαρμένο) έγινε «τετρημένο» (διάτρητο), και η «οφθαλμιαία» φλέβα «οφθαλμική».